Nội dung chính
Việc làm không lương chỉ hợp pháp khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện quy định của pháp luật.
Quy định pháp luật về công việc không lương tại Việt Nam
Theo Bộ luật Lao động 2019 (điều 108), người sử dụng lao động không được phép giao cho người lao động làm việc mà không trả tiền lương, trừ một số trường hợp đặc biệt được pháp luật công nhận như thực tập sinh, người tham gia chương trình tình nguyện có giấy phép của cơ quan quản lý.
1. Khi nào “làm không lương” được phép?
Để công việc không lương không bị coi là vi phạm, doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chí sau:
- Hợp đồng hoặc thỏa thuận bằng văn bản, trong đó nêu rõ mục đích, thời gian, nội dung công việc và cam kết không trả lương.
- Người lao động tham gia phải tự nguyện, không bị ép buộc, và có đầy đủ thông tin về quyền lợi (ví dụ: bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế).
- Công việc phải thuộc các lĩnh vực được pháp luật cho phép như thực tập sinh tại cơ sở giáo dục, chương trình tình nguyện xã hội, hoặc các dự án nghiên cứu khoa học có tài trợ.
Trong thực tế, nhiều công ty quảng cáo vị trí “đặc thù” như thực tập thiết kế, hỗ trợ dự án công nghệ như một cơ hội “học hỏi, tích lũy kinh nghiệm”. Nếu không có giấy phép thực tập hoặc không đáp ứng các điều kiện trên, đây sẽ là hành vi vi phạm.
2. Các hình thức vi phạm và mức phạt
Nếu doanh nghiệp giao cho người lao động làm việc không lương mà không thỏa mãn các tiêu chí trên, họ sẽ vi phạm Điều 108 và có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 115/2020/NĐ-CP:
- Phạt tiền từ 5.000.000 đến 30.000.000 đồng cho mỗi trường hợp vi phạm.
- Trong trường hợp vi phạm nghiêm trọng, cơ quan quản lý có thể ra quyết định đình chỉ hoạt động kinh doanh tạm thời.
Ví dụ thực tế: Năm 2022, Sở Lao động Hà Nội đã xử phạt 12 công ty thực tập sinh không ký hợp đồng, tổng mức phạt lên tới 180 triệu đồng.
3. Những lưu ý cho người lao động và doanh nghiệp
Đối với người lao động: Trước khi ký bất kỳ thỏa thuận nào, nên yêu cầu công ty cung cấp hợp đồng chi tiết, kiểm tra xem vị trí có thuộc danh mục thực tập sinh hay chương trình tình nguyện được pháp luật công nhận không. Nếu có bất kỳ dấu hiệu ép buộc hoặc thiếu thông tin, nên từ chối và báo cáo cơ quan chức năng.
Đối với doanh nghiệp: Khi muốn tuyển dụng người lao động không lương, hãy chuẩn bị hợp đồng mẫu, đăng ký chương trình thực tập tại cơ quan quản lý và đảm bảo mọi thông tin được công khai, minh bạch. Điều này không chỉ giảm rủi ro pháp lý mà còn nâng cao uy tín thương hiệu trong mắt người tìm việc.
Như vậy, việc làm không lương không tự động là bất hợp pháp, nhưng chỉ khi đáp ứng đầy đủ các yêu cầu pháp lý mới được chấp nhận. Cả hai bên cần hiểu rõ quyền và nghĩa vụ để tránh rủi ro pháp lý không đáng có.
